IBYAHISHWE ABIZERA, Kuki Ibitabo Biri Muri Bibiliya Y’aba Gatolika Bitandukanye N’ibiri Muri Bibiliya Y’Abaporotesitanti?
Kimwe mu
bibazo bikunze guteza impaka, kandi Abakristo benshi bibaza ni iki:
Niba twese
twizera Kristo umwe kandi tugahamya ukwizera kumwe kwa Gikristo, kuki
Abagatolika n’Abaporotesitanti bakoresha Bibiliya zitandukanye?
Iyo turebye mu
buryo bwihuse, itandukaniro risa n’aho ryoroshye: Bibiliya Gatolika irimo
ibitabo byinshi kurusha Bibiliya y’Abaporotesitanti. Ariko inyuma y’iryo
tandukaniro hari amateka maremare akubiyemo Ubuyahudi, Itorero rya mbere(the
early Church), isemurwa rya bibiliya ry’itwa sepuwaginta (Septuagint),
ishyirwaho rya kanoni y’Ibyanditswe (biblical canon), Abapadiri b’Itorero
(Church Fathers), Ivugururwa ry’Itorero (Reformation) ndetse na konsili
y’iterenti (Council of Trent).
Gusa bibiliya
zombi ibitabo biri mw’isezerano rishya byose birangana, itandukaniro riri mu
Isezerano rya Kera gusa, aho Bibiliya Gatolika ifite ibitabo 46, naho Bibiliya
y’Abaporotesitanti ikagira ibitabo 39.
Muri iyi nyandiko,
tugiye kugerageza gusubiza bimwe muri ibi bibazo, byagenze bite? Byazanywe
nande? nyuma kandi turaza gusobanura impamvu ibitabo bimwe byitwa deterokanoniko (Deuterocanonical mu
muco Gatolika, ariko bikitwa apokirifa( Apocrypha) mu muco
w’Abaporotesitanti.
Kanoni y’Ibyanditswe ni iki?
Ijambo kanoni
(canon) rikomoka ku ijambo ry’Ikigiriki kanōn, risobanura itegeko,
igipimo cyangwa urugero. Mu mikoreshereze ya Gikristo, kanoni y’Ibyanditswe ni
urutonde rw’inyandiko zemewe nk’izifite ubutware ku bijyanye n’ukwizera
n’imibereho ya Gikristo.
Bityo, igitabo
cya kanoni (canonical) ni igitabo umuco runaka wa Gikristo wemera ko kiri mu
Byanditswe bifite ubutware. Naho ibitabo bitari muri kanoni (non-canonical) ni
ibitashyizwe kuri urwo rutonde. Icyakora, kuba igitabo kitari muri kanoni ntibihita
bisobanura ko nta gaciro gifite, cyangwa ko nta kamaro gifite mu mateka.
Ni yo mpamvu
ishyirwaho rya kanoni (canonization) rikwiye gusobanurwa nk’inzira y’amateka yo
kumenya, kwakira no kwemeza ku mugaragaro inyandiko zifatwa nk’Ibyanditswe
bifite ubutware. Si igikorwa kimwe cyabaye umunsi umwe.
Ibyanditswe by’Abayahudi mbere
y’Ubukristo
Mbere y’uko
Ubukristo bubaho, Ibyanditswe by’Abayahudi byari bisanzwe bikoreshwa kandi
bifatwa nk’ibyera. Ariko imbibi z’urwo rutonde zagiye zisobanuka buhoro buhoro,
kandi Abayahudi bo mu bihe bya kera ntibabaraga ibitabo byabo byera mu buryo
bumwe.
Ahagana mu
mpera z’ikinyejana cya mbere, umuhanga mu mateka w’Umuyahudi witwa Josephus
yavuze ko hari ibitabo 22 yabonaga ko byaturutse ku Mana (Josephus, Against Apion 1.38).
Iyo mibare
ihura muri rusange n’ibitabo 24 bya Tanakh y’Abayahudi yaje nyuma, kuko hari
ibitabo babaraga hamwe. Urwo rutonde rw’ibitabo 24 rufite mu by’ukuri inyandiko
zisa n’izigize ibitabo 39 by’Isezerano rya Kera mu Bibiliya y’Abaporotesitanti,
ariko zigabanyijemo mu buryo butandukanye. Urugero, mu muco w’Abayahudi,
Abahanuzi Bato Cumi na Babiri babarwa nk’igitabo kimwe; ni na ko Samweli,
Abami, Ibyo ku Ngoma na Ezira–Nehemiya, buri cyiciro kibarwa nk’igitabo kimwe.
Icyakora,
byaba ari ukwibeshya gutekereza ko inama imwe y’Abayahudi yigeze guterana
umunsi umwe ikemeza Bibiliya y’Igiheburayo yose. Ubushakashatsi bwo muri iki
gihe bugaragaza ko ishyirwaho rya kanoni y’Abayahudi ryabaye inzira yagiye
itera imbere buhoro buhoro, kandi ko no mu gihe Ubukristo bwatangiraga hari
hakiri itandukaniro runaka mu bitabo Abayahudi bakoreshaga.
Ibitabo bya Deuterocanonical
byaturutse he?
Ibitabo byaje
kwitwa Deuterocanonical byaturutse mu isi yagutse y’ubuvanganzo
bw’Abayahudi bwo mu gihe cy’Urusengero rwa Kabiri (Second Temple Jewish
literature). Ni inyandiko zanditswe mu gihe Urusengero rwa Kabiri rwari
rugihagaze i Yerusalemu, kuva mu mpera z’ikinyejana cya gatandatu mbere ya
Kristo kugeza rusenywe mu mwaka wa 70 nyuma ya Kristo.
Mu gihe Tanakh
yagendaga ifata isura yayo, Abayahudi bo muri Yerusalemu no mu nkengero zayo,
ndetse n’abatuye mu bindi bihugu, bayisomaga bafite umwete kandi
bakayitekerezaho cyane. Bemeraga ko izo nyandiko zifite ubutware buva ku Mana,
bagakomeza kuzisesengura no kuzirikana ibyo zivuga. Uwo mwete wo kubaha
Ibyanditswe watumye hazamuka umuvuduko mushya wo kwandika (BibleProject Scholarship Team, 2025).
Ibitabo nka
Tobi (Tobit), Yudita (Judith), 1 na 2 abamakabe (Maccabees), Ubwenge bwa Salomo
(Wisdom of Solomon) na Siraki (Sirach) biri muri ubwo buvanganzo, hamwe
n’izindi nyandiko nyinshi z’Abayahudi. Abanditsi babyo bari barinjiye cyane mu
Byanditswe byari bisanzweho: bakabisobanura, bakabyagura, bakabisubiramo, bakabitekerezaho
ndetse bakaniyerekezaho, k’ubutumwa Imana yabaga yabahaye. Bamwe bakoresheje
uburyo bushya bwo kwandika bwari bwaratewe ingaruka n’umuco w’Abagiriki
n’Abaroma; abandi bagerageje gukurikiza cyane imyandikire y’Ibyanditswe bya
kera.
Ibi bitabo
ntibyanditswe byose mu rurimi rumwe. Bimwe byanditswe mu Giheburayo, ibindi mu
Cyarameniya, ibindi byandikwa mu Kigiriki. Urugero, igitabo cy’Ubwenge bwa
Salomo n’icya 2 abamakabe byombi byanditswe mu Kigiriki, naho icya Siraki
cyanditswe mu Giheburayo na Yeshua ben Eleazar
ben Sira, hanyuma umwuzukuru
w’umwanditsi wacyo agisemura mu Kigiriki.
Ni yo mpamvu
bidakwiye kuvuga, mu buryo bwa tekiniki, ko ibitabo bya Deuterocanonical “byanditswe muri Seputuaginta”.
Aha ni
ukuvuga, mubusemuzi bwa septuaginta birimo, ariko muburyo bw’umwimerere, ibi
bitabo byari byanditse mundimi zigiye zitandukanye.
Septuaginta ni ubusemuzi bw’Ibyanditswe
by’Igiheburayo mu Kigiriki, hamwe n’imigenzo y’inyandiko zabwo. Bwatangijwe
n’Abayahudi bo muri Alegizandiriya ahagana mu kinyejana cya gatatu mbere ya
Kristo. Septuaginta yaje kuba Bibiliya y’Abayahudi bavuga Ikigiriki, nyuma iza
gukoreshwa cyane n’Abakristo ba mbere.
Byinshi muri
ibi bitabo byaje kwinjira mu byegeranyo by’Ibyanditswe by’Ikigiriki, hanyuma no
mu by’Abakristo. Icyakora, ni ngombwa kumenya ko Septuaginta itigeze iba
urutonde rumwe rudahinduka nk’uko tubibona muri Bibiliya zicapye z’iki gihe.
Inyandiko za kera z’Ikigiriki n’imigenzo itandukanye y’Abakristo byarimo
ibitabo bitandukanye ku rugero runaka.
Kuki Abayahudi batabishyize
muri kanoni yabo?
Muri icyo
gihe, urutonde rw’ibitabo by’Abayahudi rwari rukiri mu nzira yo gufata isura
ihamye, kandi Abayahudi bari baratataniye mu bihugu byinshi (Diaspora) bemeraga
inyandiko zitandukanye. Bamwe bakoreshaga ibitabo nka 1 na 2 abamakabe, bivuga
ku rugamba rw’Abayahudi barwanaga n’ubutegetsi bw’Abagiriki. Ariko nyuma
y’isenywa ry’Urusengero rwa Kabiri mu mwaka wa 70 nyuma ya Kristo, Ubuyahudi
bwayobowe n’abarabu bwatangiye gushyira ku murongo urutonde rw’ibitabo byabwo,
maze izo nyandiko z’Ikigiriki ntizashyirwa muri kanoni y’Abayahudi (Marina,2024).
Impamvu zabyo
ntizari imwe gusa, kandi zari zigoye. Umushakashatsi Alison Salvesen avuga ko
zishobora kuba zirimo kuba ibyo bitabo byaranditswe mu bihe byaje nyuma, kuba
nta nyandiko y’umwimerere izwi yanditswe mu rurimi rwa Semitiki (Semitic),
ndetse n’ibivuguruzanya bigaragara mu mateka cyangwa mu mategeko byabonwaga
muri byo (Salvesen & Law,
2021).
Josephus na we
yemeraga ko ibitabo byanditswe n’abahanuzi ari byo byonyine bikwiye kujya muri
kanoni yera. Ibitabo bya Deuterocanonical, byinshi muri byo byanditswe mu
Kigiriki, ntibyari byujuje icyo gipimo cy’ubuhanuzi. Nta nubwo byari bihuje
n’ibyo Abafarisayo bashimangiraga, ari byo gukoresha inyandiko zanditswe mu
Giheburayo.
Abakristo ba
mbere, cyane cyane abavugaga Ikigiriki, bo bakoreshaga Septuaginta nk’Ibyanditswe
byabo, kandi bakomeje gusoma ibi bitabo. Ku bayobozi benshi b’Itorero, ikibazo
cy’ingenzi ntabwo cyari ururimi igitabo cyanditswemo, ahubwo cyari ukumenya
niba gifite ubutware mu nyigisho z’ukwizera (doctrine) no mu gusomwa mu ruhame
mu materaniro (Salvesen & Law,
2021).
Kuki byitwa Deuterocanonical
cyangwa Apocrypha?
Ijambo Deuterocanonical
rikomoka ku magambo y’Ikigiriki deutero, risobanura “ikinu cya kabiri”,
na kanōn, risobanura “itegeko” cyangwa “kanoni”. Mu magambo
y’Abagatolika, ryerekeza ku bitabo byemejwe nka kanoni mu cyiciro cyaje nyuma,
cyangwa byigeze kugibwaho impaka mu mateka y’Itorero. Ibi ntibisobanura ko
Abagatolika babifata nk’Ibyanditswe “bya kabiri mu gaciro”.
Mu migenzo
y’Abaporotesitanti, ibi bitabo bikunze kwitwa Apocrypha, ijambo rikomoka
ku Kigiriki apokryphos, risobanura “ibihishwe” cyangwa “ibitazwi neza”.
Mu mikoreshereze y’Abaporotesitanti yaje nyuma, iryo jambo ryaje gukoreshwa ku
nyandiko zafatwaga nk’izifite akamaro ariko zitari muri kanoni y’ Isezerano rya
Kera.
Aya mazina
rero agaragaza itandukaniro rikomeye mu bijyanye n’ubutware. Mu muco Gatolika,
ibi bitabo byitwa ibya kanoni kandi bifatwa nk’Ibyanditswe byera; mu migenzo
myinshi y’Abaporotesitanti byitwa Apocrypha kandi ntibifatwa nk’ibigize kanoni
y’Isezerano rya Kera.
Itorero rya mbere n’ikibazo cya
kanoni
Amateka y’ishyirwaho rya kanoni ya Gikristo yagiye akura
buhoro buhoro. Rumwe mu ntonde za mbere zakozwe rw’ibitabo by’Isezerano rya
Kera rwarokotse mu nyandiko z’abakristo rufitanye isano na Melito wa Sardis, ahagana mu mwaka wa 170 nyuma ya Kristo. Urutonde rwe ahanini
rukurikiza imiterere y’Isezerano rya Kera ry’Igiheburayo, kandi ntirurimo
byinshi mu bitabo byaje kwitwa Deuterocanonical. Ibi bigaragaza ko nibura bamwe
mu Bakristo ba mbere bari bamaze kwibaza bati: “Ni ibihe bitabo by’Abayahudi
bigize Isezerano rya Kera?”
Ku birebana n’Isezerano Rishya, intambwe y’ingenzi ni
Ibaruwa ya Pasika (Festal Letter) ya Athanasius yo mu mwaka wa 367 nyuma ya
Kristo. Ni rwo rutonde rwa mbere rwarokotse ruhuye neza n’ibitabo 27 bigize
Isezerano Rishya dufite uyu munsi. Athanasius kandi yatandukanyaga ibindi
bitabo, birimo Ubwenge, Siraki, Yudita na Tobi, akabitandukanya n’ibitabo
yabonaga ko biri muri kanoni nyakuri, ariko agasaba Abakristo kubisoma no
kubyigiraho (Athanasius, Festal Letter 39).
Bityo, ibintu byari bigoye kurusha uko twabyibwira, kuko
bitari impaka zoroshye hagati y’Abagatolika n’Abaporotesitanti. Abayobozi
b’Itorero batandukanye rimwe na rimwe bahaga ibitabo bitandukanye urwego
rutandukanye rw’ubutware.
Mutagatifu Jerome n’urutonde
rw’Igiheburayo
Umuntu ufite uruhare
rukomeye kuri iyi ngingo ni Mutagatifu Jerome, umwe mu bahanga bakomeye
b’Ibyanditswe bo mu mpera z’ibihe bya kera (late antiquity).
Jerome ni we
wagize uruhare runini mu busemuzi bw’Ibyanditswe byera mu Kilatini bwaje kwitwa Vulgate(
ni ukuvuga ubusemuzi bwa bibiliya buva mugiheburayo bujya mukilatini).
Mu byo
yahinduye mu Isezerano rya Kera, yagiye arushaho gushingira ku Giheburayo, icyo
yise Hebraica veritas, tugenekereje ni ukuvuga “ukuri kw’Igiheburayo”,
nubwo imigenzo y’Ikilatini yakomeje kubamo ibice byari byaraturutse ku busemuzi
bwa kera no ku migenzo y’Ikigiriki (Kamesar,
2023).
Mu nyandiko ye
izwi cyane yitwa Prologus Galeatus,(Helmeted Prologue), Jerome
yakurikije kanoni y’Igiheburayo, maze avuga ko ibitabo nka Ubwenge, Siraki,
Yudita na Tobi bitari muri yo. Mu ntangiriro yanditse ku bitabo bifitanye isano
na Salomo, yavuze kandi ko Itorero rishobora gusoma Yudita, Tobi n’Abamakabe
kugira ngo abantu bigishwe kandi bubakwe, ariko ko bidakwiye gukoreshwa
nk’ishingiro rifite ubutware ryo gushyiraho inyigisho n’amahame yo kwemera (Jerome,
Prologus Galeatus).
Nubwo Jerome
yari ari kuri urwo ruhande, Vulgate yakomeje kubamo ibyo bitabo, kandi
byakomeje kuboneka muri Bibiliya z’Abakristo bo mu Burengerazuba mu gihe
cy’imyaka irenga igihumbi. Imyumvire ya Jerome kandi yagize uruhare runini
cyane, cyane cyane mu gihe cy’Ivugurura ry’Itorero.
Ese hari Abakristo ba mbere
bemeraga ibitabo bya Deuterocanonical?
Yego.
Imyumvire ya Jerome ntiyari yo yonyine mu Bukristo bwa mbere. Augustine,
urugero, yashyize Tobi, Yudita, Abamakabe, Ubwenge na Siraki mu bitabo yabonaga
ko bifite ubutware (Augustine,
On Christian Doctrine, Book II).
Mu buryo
nk’ubwo, Sinodi y’i Hippo yo mu mwaka wa 393 n’Inama z’i Carthage zo mu myaka
ya 397 na 419 nyuma ya Kristo zihagarariye umuco w’Abakristo bo muri Afurika
y’Amajyaruguru wemeraga urutonde rwagutse rw’Isezerano rya Kera, rwarimo ibyo bitabo
nyine.
Icyo twavuga
ni uko ibitabo bya Deuterocanonical bitahimbwe
na Kiliziya Gatolika mu gihe cy’Ivugurura ryo mu kinyejana cya cumi na
gatandatu. Ahubwo byari bisanzwe biri mu
migenzo imwe n’imwe ya kera y’Abakristo, nubwo ubutware (autority)
cg ubuziranenge bwabyo bwari bwaragiye bugibwaho impaka.
Kuki Martin Luther atabihaye urwego
rwa kanoni?
Ivugurura ry’Abaporotesitanti ritangizwa mu mwaka wa
1517, ubwo Martin Luther yatangiraga kwamagana bimwe mu bikorwa byariho mu
Itorero rya kiliziya Gatolika muri icyo gihe, bikaba imbarutso ikomeye
y’ivugurura.
Luther kubera gukurikirana Jerome cyane, yatewe umuhate,
n’itandukaniro yashyize hagati y’ibitabo
bya kanoni by’Igiheburayo n’izindi nyandiko z’Itorero, kandi n’ihame
ry’Ivugurura rishimangira ko Ibyanditswe ari byo bigomba kugira ubutware busumba
ibindi mu gushyiraho inyigisho z’ukwizera. Ni yo mpamvu yemeye ibitabo 39
by’Isezerano rya Kera, bihuye neza neza ni bya Tanakh y’Abayahudi, nubwo
bigabanyijemo mu buryo butandukanye.
Luther ntiyahise asiba burundu ibitabo bya Deuterocanonical
muri Bibiliya. Muri Bibiliya ye yuzuye y’Ikidage yo mu 1534, yabishyize mu gice
cyihariye yise Apocrypha, avuga ko bidahwanye n’Ibyanditswe byera, ariko
ko ari ibitabo byiza kandi bifite akamaro mukubisoma (Croghan,
2009).
Uruhare rw’igitabo cya 2 Abamakabe
cyagize uruhare rukomeye?
Impaka
zarushijeho gukara kubera 2 abamakabe 12:43–45. Uwo murongo uvuga ko Yuda makabe
yasabiraga abapfuye, kandi icyo gikorwa kigahuzwa no kubakorera impongano
y’ibyaha byabo. Icyo gice cyabaye ingirakamaro mu nyigisho za kiliziya Gatolika
zo gusengera abapfuye, no mu mpaka nini zerekeye Purigatori (purgatory).
(43Yuda asaba imfashanyo mu ngabo ze, abona ibikoroto
by'ifeza bigera ku bihumbi bibiri abyohereza i Yeruzalemu, kugira ngo
bahatambire igitambo cyo guhongerera icyo cyaha. Bityo aba akoze igikorwa cyiza
cyane kandi gikwiye gushimwa, agaragaza atyo ko yemera ibyerekeye izuka
ry'abapfuye. 44 Koko rero iyo aba atizeye ko abo basirikare bapfuye bazazuka,
gusabira abapfuye nta cyo byari kuba bimaze, ndetse byajyaga kuba ari ubucucu.
45 Byongeye kandi Yuda yari azi neza ko hari ingororano itagira uko isa,
yateganyirijwe abantu bapfuye batarigeze bateshuka ku Mana. Icyo cyizere
kiratunganye kandi ni cyo gikwiye kuranga umuntu wese wubaha Imana. Ni cyo
cyatumye atambira abapfuye icyo gitambo, kugira ngo bababarirwe kandi bahanagurweho
ibyaha byabo)
Mu mpaka z’i Leipzig (Leipzig Debate) zo mu 1519, Johann
Eck yifashishije 2 Abamakabe, maze Luther asubiza avuga ko icyo gitabo kidafite ubutware bwa
kanoni bungana n’ubw’Ibyanditswe. Tuzabivugaho munyandiko zubutaha.
Kuki Kiliziya Gatolika
yabyemeje ku mugaragaro nk’ibigize kanoni?
Mu gusubiza
impaka zikomeye zari zaravutse mu gihe cy’Ivugurura, konsili y’i Terenti (Council
of Trent) yo mu mwaka wa 1546 yashyize ku mugaragaro urutonde rwa kanoni
y’Ibyanditswe rwemerwa na Kiliziya Gatolika (Council
of Trent, 1546). Terenti yemeje mu buryo bweruye ibi bikurikira nk’Ibyanditswe
byera bigize kanoni:
•
Tobi
•
Yudita
•
Ubwenge
•
Mwene Siraki
•
Baruki
•
Icya mbere cy’Abamakabe n’icya kabiri cy’Abamakabe
•
Ibice by’inyongera by’Ikigiriki ku gitabo cya Esiteri no ku
cya Daniyeli.
Ese Yesu yaba yarajyaga asubiramo ibitabo bya
Deuterocanonical?
Ivanjili ntaho igaragaza
Yesu avuga yeruye igitabo cya
Deuterocanonical akoresheje amagambo nka “Handitswe ngo” cyangwa “Ibyanditswe
bivuga ngo”. Ayo magambo ayakoresha ku Byanditswe by’Abayahudi (Matayo 4:4,
4:7, 4:10; Yohana 7:38; Matayo 15:4), kandi intumwa na zo zikoresha imvugo
nk’iyo (1 Petero 2:6; Abagalatiya 4:30). Rimwe na rimwe zivuga amazina
y’abanditsi b’abantu, nka Mose cyangwa Dawidi (Yohana 5:46; Ibyakozwe 2:25).
Ahandi zerekana ko ari Umwuka Wera uvuga akoresheje abanditsi b’abantu
(Ibyakozwe 4:25), naho Abaheburayo 3:7 na 4:7 bishyira Zaburi ya 95 kuri Dawidi
no ku Mwuka Wera.
Bityo, Yesu
n’intumwa basangiraga n’abandi Bayahudi b’abizera bo mu gihe cyabo imyemerere
y’uko Amategeko (Torah), Abahanuzi n’Inyandiko (Ketuvim) ari ijambo ry’Imana
ryahawe Isirayeli (BibleProject
Scholarship Team, 2025).
Ubushakashatsi
bwo muri iki gihe ku buryo ibitabo bya Deuterocanonical byakiriwe, burimo
n’ubwa Edmon Gallagher bwatangajwe na Oxford University Press, bugaragaza ko mu
Isezerano Rishya nta magambo avugwa mu buryo bweruye (quotations) akomoka muri
ibyo bitabo, nk’uko bimeze ku Byanditswe by’Abayahudi biboneka kenshi mu
Isezerano Rishya (Gallagher, 2025b).
Icyakora,
Isezerano Rishya rigaragaza ko abanditsi baryo bari bazi ubuvanganzo
bw’Abayahudi bwo mu gihe cy’Urusengero rwa Kabiri. Amwe mu magambo ya Yesu
afite aho ahuriye na Siraki na Tobi. Abaheburayo 11:35 hasa n’aho herekeza ku
nkuru z’abahowe Imana ziboneka mu gitabo cya 2 cy’abamakabe 7, naho Pawulo asa
n’usubiramo bimwe mu bitekerezo biboneka mu Bwenge bwa Salomo.
Iri tandukaniro ni
ingenzi: kuba igitabo cyarakoreshejwe cyangwa cyarasubiwemo mu nyandiko
ntibihita bisobanura ko cyafatwaga nk’Ibyanditswe bya kanoni. Isezerano
Rishya ubwaryo ritanga urugero rw’ibi. Yuda 14–15 isubiramo amagambo yo mu
gitabo cya 1 Henoki (1 Enoch), nyamara icyo gitabo ntikiri muri kanoni
y’Isezerano rya Kera y’Abagatolika cyangwa y’Abaporotesitanti. Icyakora kiri mu
rutonde rwagutse rw’Ibyanditswe by’Itorero rya Orutodogisi rya Etiyopiya rya
Tewahedo (Ethiopian Orthodox Tewahedo Church), nk’uko tuzabibona mu nyandiko
ikurikira.
Tuvuge iki kuri 2 Timoteyo
3:16?
Hari amagambo
agira ati “Ibyanditswe byose byahumetswe n’Imana” (2 Timoteyo 3:16) agaragaza
ko ibitabo bya Deuterocanonical na byo bigomba gufatwa nk’ibyahumetswe. Uyu
murongo koko wigisha inyigisho ikomeye ku nkomoko y’Ibyanditswe byera no ku kamaro kabyo. Ariko ntukwiye
gukoreshwa nk’ikimenyetso cyoroshye cy’uko ibitabo bya Deuterocanonical byari
biri muri kanoni yari izwi na Pawulo cyangwa Timoteyo.
Umurongo
ubanziriza uwo uvuga ko Timoteyo yari azi “Ibyanditswe byera” kuva akiri
umwana. Mu mateka y’icyo gihe, ibi bishobora kuvuga cyane cyane Ibyanditswe
by’Abayahudi yari yarigishijwe. Ku bw’ibyo, 2 Timoteyo 3:16 yonyine ntishobora
gukemura impaka zaje nyuma hagati y’Abagatolika n’Abaporotesitanti ku birebana
na kanoni y’Isezerano rya Kera. Tuzagenda tubivugaho munyandiko z’ubutaha.
Ese Abakristo bakwiye gusoma
Apocrypha?
Yego.
Abakristo bashobora gusoma ibi bitabo kandi baranabisoma, nubwo urwego rw’ubutware bwabyo mu bijyanye na
tewolojiya rutandukana bitewe n’umuco w’Itorero.
Ku Bagatolika,
ibitabo bya Deuterocanonical ni igice cy’Isezerano rya Kera ryahumetswe
n’Imana, bityo bisomwa nk’Ibyanditswe. Kiliziya Gatolika yemera ku mugaragaro
ibitabo 46 by’Isezerano rya Kera n’ibitabo 27 by’Isezerano Rishya (Catechism
of the Catholic Church, §120).
Ku Baporotesitanti,
cyane cyane mu migenzo ya Reformed ishingira ku myemerere yanditswe
(confessional), ibi bitabo ntibifatwa nk’ibigize kanoni yahumetswe, bityo
ntibikoreshwa mu gushyiraho inyigisho z’ukwizera. Westminster Confession of
Faith ibitandukanya mu buryo bweruye n’Ibyanditswe bya kanoni. (Westminster Confession of Faith,
1.3).
Nyamara, bifite akamaro kanini mu gusobanukirwa Ubuyahudi bwo mu gihe
cy’Urusengero rwa Kabiri, amateka yaranze igihe cy’Isezerano Rishya, imyemerere
y’Abayahudi ku izuka no ku bahowe Imana, ndetse n’iterambere rya tewolojiya ya
Gikristo ya mbere. Luther na we ubwe yabonaga ko Apocrypha ari ibitabo byiza
kandi bikwiye gusomwa.
Kutemera
igitabo nk’icyo muri kanoni ntibisobanura ko ugomba kucyita igitabo kidafite
agaciro mu mateka.
None se kuki Abagatolika
n’Abaporotesitanti bafite Bibiliya zitandukanye?
Ubu dushobora
kubivuga mu ncamake. Imigenzo Gatolika n’iy’Abaporotesitanti yarazwe kandi
yubakiye ku buryo butandukanye bwo kwakira kanoni y’Isezerano rya Kera.
Umuco
w’Abaporotesitanti muri rusange ukurikiza Isezerano rya Kera ry’ibitabo 39,
bihuye mu by’ingenzi n’ibitabo 24 bya Tanakh y’Abayahudi, ugashyira ibitabo
byagibwagaho impaka hanze ya kanoni y’Isezerano rya Kera.
Umuco Gatolika
wo wemera ibitabo 7 bya Deuterocanonical, hamwe n’ibice by’inyongera ku gitabo
cya Esiteri no ku cya Daniyeli, nk’igice cy’Isezerano rya Kera ryahumetswe
n’Imana. Iyi myumvire yemejwe ku mugaragaro n’Inama y’i Trent, nubwo ibi bitabo
byari bisanzwe biboneka mu migenzo imwe n’imwe ya kera ya Gikristo.
Itandukaniro
rero ntirisobanura ko Abagatolika n’Abaporotesitanti basenga Kristo
utandukanye, cyangwa ko bafite intego zitandukanye rwose. Rishingiye ku mateka
no ku myemerere itandukanye ku birebana n’imbibi n’ubutware bwa kanoni y’Isezerano
rya Kera.
Bibiliya zombi mu ncamake
|
|
Bibiliya y’Abagatolika |
Bibiliya y’Abaporotesitanti |
|
Ibitabo by’Isezerano rya Kera |
46 |
39 |
|
Ibitabo by’Isezerano Rishya |
Ibitabo 27, birangana kandi birasa muri
Bibiliya zombi |
|
|
Byose hamwe |
73 |
66 |
|
Ibitabo bya Deuterocanonical |
Bifatwa nk’Ibyanditswe byahumetswe |
Bifatwa nka Apocrypha, kandi ntibibarwa
muri kanoni |
Bibiliya zimwe z’Abaporotesitanti zicapa Apocrypha mu gice
cyihariye hagati y’Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya, ariko ntizifata ko
igize kanoni.
Umwanzuro
Amateka ya
Bibiliya si amateka y’umuntu umwe wigeze kwicara agahitamo ibitabo bigomba kuba
Ibyanditswe. Ni amateka maremare akubiyemo Ibyanditswe by’Abayahudi,
ubuvanganzo bw’Abayahudi bwo mu gihe cy’Urusengero rwa Kabiri, uburyo Abakristo
babwakiriye, impaka, imikoreshereze yabyo mu materaniro, gutekereza kuri
tewolojiya, no kwemezwa ku mugaragaro n’ubuyobozi bw’Itorero.
Ibitabo bya
Deuterocanonical byaturutse mu isi y’Ubuyahudi bwa kera, maze biba igice
cy’umurage w’Ibyanditswe ku Bakristo benshi. Bamwe mu bayobozi b’Itorero rya
mbere, nka Augustine, babyemeye nk’ibifite ubutware, mu gihe abandi nka Jerome
na Athanasius babitandukanyaga na kanoni nyakuri, nubwo bemeraga ko bifite
akamaro mu kwigisha Abakristo.
Mu gihe
cy’Ivugurura, Luther yakurikije kanoni ishingiye cyane ku Giheburayo, ashyira
ibyo bitabo mu gice cyihariye cyitwa Apocrypha. Mu gusubiza, Inama y’i Trent
yashimangiye ku mugaragaro ko ibyo bitabo ari Ibyanditswe byera bigize kanoni
mu muco Gatolika.
Bityo,
Bibiliya y’Abagatolika n’iy’Abaporotesitanti zitandukanye bitewe n’imigenzo
itandukanye yo kwakira no kwemeza ubutware bwa kanoni. Si uko uruhande rumwe
rufite “Bibiliya nyakuri” urundi rukagira Bibiliya itandukanye rwose. Kandi
ikibitandukanya si ukutumvikana mu kuvuga Kristo, ahubwo ni ikibazo cyerekeye
imbibi z’Isezerano rya Kera.
Biracyaza ...
Mu
nyandiko izakurikira tuzavuga ku matorero ya Orutodogisi y’iburasirazuba (Eastern
Orthodox), ndetse n’Itorero rya Orutodogisi rya Etiyopiya rya Tewahedo rifite Bibiliya
yanditswe mu rurimi rwa Ge’ez, afite ibyegeranyo by’ibyanditswe byagutse kandi bigoye
kurushaho. Niba isi ya Gikristo ya kera itaragiraga buri gihe urutonde rumwe rw’ibitabo,
amatorero atandukanye yemeje ate inyandiko zigomba gufatwa nk’Ibyanditswe Byera?
Byanditswe na Moise IRADUKUNDA (Umunyeshuri muri Kaminuza
y’Abaporotesitanti mu Rwanda - PUR)
Ibitabo n’inyandiko
byifashishijwe
Athanasius of Alexandria.
(AD 367). Festal Letter 39. Itanga urutonde rw’ibitabo 27 by’Isezerano
Rishya kandi igatandukanya ibindi bitabo na kanoni nyakuri.
Augustine. On Christian
Doctrine, Book II. Ashyira Tobiti, Yudita, Makabe, Ubwenge na Siraki mu bitabo
bifite ubutware.
BibleProject Scholarship
Team. (2025, June 2). Why the Deuterocanon / Apocrypha is in some Bibles and
not others. BibleProject.
https://bibleproject.com/articles/why-deuterocanon-apocrypha-some-bibles-and-not-others/
Catechism of the Catholic
Church.
§120.
Council of Trent. (1546).
Session IV, Decree Concerning the Canonical Scriptures.
Croghan, C. M. (2009).
Grist for the mill: Luther on the Apocrypha. Word & World, 29(4),
389–396.
Gallagher, E. L. (2025a). The
Apocrypha through history: The canonical reception of the Deuterocanonical
literature. Oxford University Press.
Gallagher, E. L. (2025b).
The Apocrypha in the New Testament. In The Apocrypha through history
(pp. 51–82). Oxford University Press.
Jerome. Prologus
Galeatus and prefaces to the biblical books. Atandukanya ibitabo bya kanoni
by’Igiheburayo n’inyandiko nka Ubwenge, Siraki, Yudita, Tobiti na Makabe.
Josephus. Against Apion,
1.38. Avuga ibitabo 22 byafatwaga nk’ibituruka ku Mana.
Kamesar, A. (2023). Jerome
and the Hebrew Scriptures. In The Oxford handbook of the Latin Bible.
Oxford University Press.
Marina, M. (2024, November
2). Deuterocanonical books: Number and why they were removed from the Bible. Bart
Ehrman. https://www.bartehrman.com/deuterocanonical-books/ (Icyitonderwa:
iyi nyandiko yanditswe na Marko Marina, Ph.D., kandi urubuga ruvuga ko
ibitekerezo biruriho bitagaragaza ko ari ibya Bart Ehrman ubwe.)
Salvesen, A. G., &
Law, T. M. (Eds.). (2021). The Oxford handbook of the Septuagint. Oxford
University Press.
Westminster Confession of
Faith.
(1646). Chapter 1, Of the Holy Scripture.




